آيا اين سخن كه «واژه زكات در آيه ولايت به معناى زكات واجب آمده» صحيح است؟

سؤال: آيا اين سخن كه «واژه زكات در آيه ولايت به معناى زكات واجب آمده» صحيح است؟

جواب: برخى مى گويند: كلمه «زكات» در اصطلاح، بر زكات واجب اطلاق مى شود نه صدقه مستحب و از آنجا كه قضيه اى كه در شأن نزول آيه ذكر شده، موردش صدقه مستحب است لذا با اين آيه كه در آن تعبير به «زكات» آمده منافات دارد.(1)
در پاسخ به اين شبهه مى گوييم:
اولا: از نظر لغويّين واژه زكات در لغت به معناى «نمو و طهارت است، و اگر آنچه را كه انسان از مال خود به نيازمندان مى دهد، زكات گفته مى شود به اين دليل است كه اين كار مايه بركت و نمو مال و نيز پالايش نفس، و يا مايه نمو مال و پالايش نفس هر دو مى باشد.(2) بنابر اين بر هر دو نوع صدقه ـ چه واجب و چه مستحب ـ زكات اطلاق مى شود.
ثانياً: واژه «زكات» در سوره هاى مكّى و مدنى، يا به معناى رشد و نمو است; مانند ( وَالَّذِينَ هُمْ لِلزَّكاةِ فاعِلُونَ)(3) يا به معناى صدقه مستحبى است، نه زكات واجب فقهى; مانند: ( وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَقْرِضُوا اللهَ قَرْضاً حَسَناً)(4) و آيه ( ... فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ).(5)
زكات در آياتى نيز كه موضوع زكات انبياى گذشته را ياد آور شده، به معناى صدقه مستحبى است; مانند: ( وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ ما دُمْتُ حَيّاً).(6) و آيه: ( وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَإِقامَ الصَّلاةِ وَإِيتاءَ الزَّكاةِ...)(7); زيرا اصطلاح زكات واجب فقهى در عصر نزول آيات، وجود نداشته و بعدها در ميان مسلمانان رواج يافته است، و مراد از آن همان صدقه واجب است كه در مدينه با اين آيه تشريع شد: ( خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِها وَصَلِّ عَلَيْهِمْ...)(8).
پس لفظ «زكات» در قرآن كريم به معناى زكات واجب مصطلح فقهى نيامده است، بلكه به معناى رشد، نمو و صدقه مستحبى است.
افزون بر آن، اگر بپذيريم «زكات» همانند نماز در عصر نزول قرآن اصطلاح جديدى داشته، اين اصطلاح در مقابل معناى لغوى و به معناى مطلق صدقه، اعمّ از واجب و مستحب است; مانند واژه «صلاة» كه به معناى عبادت مخصوص است كه هم درباره نماز واجب به كار رفته و هم درباره نماز مستحبّى.
با اين بيانات پاسخ برخى ديگر از علماى اهل سنّت نيز داده خواهد شد كه مى گويند: «زكات» در آيه ولايت، زكات واجب فقهى است و حضرت على(عليه السلام) يا به دليل فقر، مشمول زكات واجب نبوده و يا هرگز زكات واجب را تا وقت نماز به تأخير نمى انداخته است. در نتيجه آيه نمى تواند در شأن آن حضرت نازل شده باشد. ليكن از مطالب گذشته معلوم شد كه «زكات» در قرآن كريم به معناى رشد يا صدقه مستحبى و يا اعمّ از صدقه واجب و مستحب است.
و ثالثاً: واژه «زكات» بر زكات مستحب و واجب، هر دو اطلاق شده است.
قرطبى در تفسير خود در خصوص جواب اشكال از آيه ولايت مى گويد: «از همين آيه; يعنى جمله ( وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ راكِعُونَ) استفاده مى شود كه بر صدقه مستحب نيز كلمه زكات اطلاق مى گردد; زيرا على(عليه السلام)انگشتر خود را در حال ركوع صدقه داد. و اين نظير آيه ( وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاة تُرِيدُونَ وَجْهَ اللهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ)(9) است... .(10)
و اسماعيل قنوى در حاشيه خود بر تفسير بيضاوى مى نويسد: «همانا صدقه مستحب نيز زكات ناميده مى شود، گرچه متبادر از زكات، صدقه واجب است; زيرا وجه تسميه صدقه واجب به زكات، در مستحب نيز موجود است.»(11).(12)

1 ـ تفسير قرطبى، ج 6، ص 222.
2 ـ ترتيب كتاب العين، ج 2، ص 758.
3 ـ سوره مؤمنون، آيه 4.
4 ـ سوره مزّمل، آيه 20.
5 ـ سوره اعراف، آيه 156.
6 ـ سوره مريم، آيه 31.
7 ـ سوره انبيا، آيه 73.
8 ـ سوره توبه، آيه 103.
9 ـ سوره روم، آيه 39.
10 ـ سوره روم، آيه 39.
11 ـ حاشيه قنوى، ج 6، ص 249.
12 ـ على اصغر رضوانى، امام شناسى و پاسخ به شبهات (1)، ص 236.

نوشته شده توسط : admin

در تاریخ : شنبه , 9 اسفند , 1388

تعداد بازدید این آموزش : 156 مرتبه

برگشت